14 maj Jakie prawa przysługują zatrzymanemu?

Jakie prawa przysługują zatrzymanemu?

Prawa osoby zatrzymanej przez Policję i inne organy ścigania są regulowane przede
wszystkim przepisami Kodeksu postępowania karnego. Regulacja ta ma charakter
kardynalny, bowiem wolność człowieka jest traktowana jako dobro osobiste o najwyższym
poziomie ochrony.

Kiedy możliwe jest zatrzymanie?

Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie,
że popełniła ona przestępstwo, a zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby albo
zatarcia śladów przestępstwa, bądź też nie można ustalić jej tożsamości albo istnieją
przesłanki do przeprowadzenia przeciwko tej osobie postępowania w trybie
przyspieszonym. Oznacza to, że samo podejrzenie popełnienia przestępstwa nie jest
wystarczające — musi mu towarzyszyć co najmniej jedna z wymienionych przesłanek
szczególnych.

Prawa osoby zatrzymanej
Według obowiązującego prawa, zatrzymanego należy natychmiast poinformować
o przyczynach zatrzymania i o przysługujących mu prawach, w tym o prawie do
skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego, do korzystania z bezpłatnej pomocy
tłumacza, jeżeli nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim, do złożenia
oświadczenia i odmowy złożenia oświadczenia, do otrzymania odpisu protokołu
zatrzymania, do dostępu do pierwszej pomocy medycznej. Przez „przyczyny zatrzymania“
należy rozumieć nie tylko podanie podstawy prawnej, ale przede wszystkim wskazanie
okoliczności faktycznych, które skutkowały zatrzymaniem.
Ważne jest to, że zatrzymany może zachować milczenie. Nie musi on składać żadnych
wyjaśnień — wszystko, co powie, może bowiem zostać wykorzystane przeciwko niemu.
Każda osoba, która została zatrzymana, ma prawo do otrzymania wody oraz posiłku, jeśli
zatrzymanie trwa długo. Co więcej, może ona korzystać z toalety lub przyjmować leki —
o ile zażywa je na stałe i ma je przy sobie. W przypadku konieczności przyjmowania leków
należy o tym niezwłocznie poinformować funkcjonariuszy po przybyciu do izby zatrzymań.

Czas trwania zatrzymania
Zatrzymanie nie może trwać w nieskończoność. 48 godzin to maksymalny czas, w którym
Policja lub prokuratura musi albo zwolnić zatrzymanego, albo skierować do sądu wniosek
o tymczasowe aresztowanie. Jeśli wniosek trafi do sądu, sąd ma kolejne 24 godziny na
jego rozpatrzenie i wydanie decyzji. Łącznie daje to maksymalnie 72 godziny pozbawienia
wolności bez wyroku sądu. Jeśli w tym czasie nie zostanie doręczone postanowienie
o aresztowaniu — osoba musi zostać natychmiast zwolniona.

Rola adwokata — dlaczego jest niezbędny?

Zatrzymanie przez Policję (lub inny organ) jest momentem, w którym teoria prawa
karnego zderza się z praktyką w sposób najbardziej dotkliwy. Presja czasu, stres, brak
wiedzy i przekonanie, że „to jeszcze nie jest poważna sprawa“, powodują, że wiele osób

rezygnuje z obrońcy w momencie, gdy jego pomoc jest najbardziej potrzebna. Prawo do
obrony przysługuje od pierwszej minuty pozbawienia wolności i zatrzymany powinien
z jego korzystać w pełnym zakresie, w tym z pomocą adwokata.
Prawo do obrony jest jednym z fundamentalnych uprawnień w polskim systemie
prawnym. Zgodnie z art. 6 k.p.k., każdemu, wobec kogo prowadzone jest postępowanie
karne, przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy.
Należy pamiętać, że z tego prawa można skorzystać już w chwili faktycznego
zatrzymania, a nie dopiero z momentem przedstawienia zarzutów.
Zatrzymanemu należy niezwłocznie umożliwić na jego żądanie nawiązanie kontaktu
z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednią z nim rozmowę. Nie jest to
uprawnienie fakultatywne ani uzależnione od decyzji Policji lub prokuratury. Każde
opóźnianie lub zniechęcanie do skorzystania z obrońcy należy traktować jako naruszenie
prawa do obrony.

Rola adwokata-obrońcy w pierwszych godzinach zatrzymania jest wyjątkowo istotna
z kilku powodów:

1. Adwokat pilnuje, by w protokołach nie znalazły się rzeczy, których zatrzymany nie
powiedział i by nie wymuszono na nim przyznania się do winy.

2. W czasie przesłuchiwania podejrzanego lub oskarżonego przez Policję lub przez
inne organy ścigania adwokat może zadawać pytania, domagać się wyjaśnień
i składać oświadczenia, co powinno zostać zaprotokołowane.

3. Zatrzymany często nie ma dostępu do telefonu, znajduje się w silnym stresie albo
nie jest w stanie samodzielnie ocenić konsekwencji procesowych swoich decyzji.
W takich sytuacjach szybka reakcja bliskich i kontakt z adwokatem mogą przesądzić
o dalszym przebiegu sprawy, zwłaszcza przed pierwszym przesłuchaniem.

4. Obrońca jako przedstawiciel procesowy oskarżonego ma w procesie samodzielną
pozycję i może dokonywać wszystkich czynności, jakie mógłby realizować
oskarżony. Może także niezależnie od oskarżonego stanowić o linii obrony, np.
składać wnioski dowodowe mimo sprzeciwu oskarżonego czy kwestionować jego
przyznanie się do winy.

Warto pamiętać, że zgodnie z art. 83 k.p.k., obrońcę może ustanowić także osoba trzecia
działająca w interesie zatrzymanego. Prawo nie ogranicza tego uprawnienia wyłącznie do
samego zatrzymanego. W praktyce bardzo często są to członkowie rodziny, partnerzy lub
inne osoby bliskie, które po uzyskaniu informacji o zatrzymaniu kontaktują się
z adwokatem i zlecają mu podjęcie obrony.
Zażalenie na zatrzymanie i odszkodowanie
Zatrzymanie należy do czynności zaskarżalnych zażaleniem. W zażaleniu zatrzymany może
domagać się zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości jego zatrzymania.

Jeśli sąd uzna, że zatrzymanie było „niewątpliwie niesłuszne“, otwiera to drogę do
dochodzenia roszczeń — zatrzymany może ubiegać się o odszkodowanie za niesłuszne
zatrzymanie (za straty materialne) oraz zadośćuczynienie (za krzywdę moralną, stres,
utratę dobrego imienia).